Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,2% í ágúst frá fyrri mánuði og hefur verðlag hækkað um 5,6% síðustu tólf mánuði. Sé horft á verðbólguþróun síðustu sex mánaða á ársgrundvelli nemur verðbólgutakturinn 6%. Verðbólga hefur ekki mælst hærri í tvö ár eða frá ágústmánuði 2024 þegar hún var 6%.
Án áhrifa húsnæðiskostnaðar lækkaði vísitalan milli mánaða, um 0,02% og mælist verðbólga án áhrifa húsnæðis 5,2%.
Af þessu er ljóst að verðbólga er 0,9 prósentustigum umfram verðlagsforsendur kjarasamninga sem koma til endurskoðunar nú um mánaðamótin.
„Þetta kemur kannski ekki á óvart en er engu að síður vonbrigði. Sú staða fór að teiknast upp snemma í vor að samningsforsendum væri ógnað og þá þegar kölluðum við skýrt eftir samtali stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins til þess að ræða hvernig unnt væri að bregðast við stöðunni í sameiningu,“ segir Finnbjörn A. Hermannsson, forseti ASÍ.
„Það er ljóst af verðbólgumælingum að aðgerðaleysi í húsnæðismálum, verðhækkanir stórfyrirtækja og áhersla ríkis og sveitarfélaga á gjaldahækkanir eru ein af ástæðum þess að við erum komin á þennan stað. Ef aðilar hefðu efnt þau fyrirheit sem gefin voru við gerð kjarasamninga hefðu forsendur staðist“.
„Stjórnvöld hafa í nafni aðhalds og hallalausra fjárlaga lagt auknar álögur á launafólk m.a. í formi gjaldskrárhækkana, skerðinga á barnabótum og skerðingu á réttindum í atvinnuleysistryggingum sem við höfum gagnrýnt mjög. Fyrirtækin á neytendamarkaði hafa einnig fæst lagt sitt af mörkum til þess að stuðla að markmiðum kjarasamninga um verðstöðugleika.“
„Nú munu aðilar þurfa að koma saman og fara yfir hvernig bregðast megi við þeirri stöðu sem komin er upp. Loforð fyrirtækja, ríkis og sveitarfélaga um hóf í gjaldtöku, aðgerðir í húsnæðismálum og stuðningur við viðkvæma hópa samfélagsins voru ástæða þess að hér var hægt að gera hóflega langtímasamninga. Samtalið getur ekki byggt á því að launafólk eitt sýni ábyrgð“. Segir Finnbjörn að lokum.
Hækkun á húsnæðiskostnaði eigenda vó þyngst í hækkun vísitölunnar í ágúst en reiknuð húsaleiga hækkaði um 0,9% (0,18% vísitöluáhrif). Verð á fatnaði hækkaði um 4,1% sem skýrist af útsölulokum en einnig hækkuðu skráningargjöld í opinberum háskólum um 15,1% (0,07% vísitöluáhrif). Flugfargjöld lækkuðu milli mánaða um 9,6% eftir miklar hækkanir undanfarna mánuði (-0,34% vísitöluáhrif).
Verðbólga yfir 5% frá ársbyrjun
Verðbólga fór vaxandi í árslok 2025, var 5,2% í byrjun þessa árs og hefur verið yfir 5% í öllum mælingum ársins. Aukinn húsnæðiskostnaður hefur vegið þyngst í ársverðbólgu undanfarin misseri. Hækkun vísitölunnar í ársbyrjun var umfram væntingar greiningaraðila en algengt er að vísitala neysluverðs lækki í byrjun árs vegna útsöluáhrifa. Hækkun á opinberum gjöldum og skattbreytingar ökutækja vógu þungt í mælingunni. Verðhækkanir matvöru voru einnig miklar á fyrri hluta ársins eða 2,6% á tímabilinu desember til mars.
Áhrif stríðsátaka við Persaflóa komu fram í verðmælingum að vori. Verð á eldsneyti hækkaði um 14% í apríl, en þar af hækkaði verð á bensíni um 12% og verð á dísilolíu um 19,8%. Lækkun á virðisaukaskattshlutfalli á eldsneyti þann 1. maí dró að hluta úr framangreindum áhrifum. Óbein áhrif átakanna ásamt mikilli eftirspurn birtust einnig í hækkunum á verði flugfargjalda yfir sumartímann. Flugfargjöld til útlanda hækkuðu um 20,1% í júní og 15,7% í júlí eða sem nemur samanlagt um prósentu í ársverðbólgu.
Verðbólga yfir forsendum kjarasamninga
Meginmarkmið kjarasamninga 2024-2028 var að stuðla að minni verðbólgu og lækkun vaxta. Á samningstímabilinu koma verðlagsforsendur samninganna tvisvar til endurskoðunar, í september 2025 og 2026. Frá áramótum hefur verkalýðshreyfingin haft vaxandi áhyggjur af því að verðbólga verði yfir markmiðum samningsins og kallað eftir aðgerðum af hins opinbera sem stuðla að því að markmiðin náist. Þríhliða samtal Alþýðusambands Íslands, ríkisstjórnarinnar og Samtaka Atvinnulífsins hefur verið í gangi frá maí. Verkalýðshreyfingin hefur í samtalinu minnt á þau fyrirheit sem aðilar gáfu við gerð samningsins og lagt þunga áherslu á að þau fyrirheit séu efnd. Grundvallarforsenda þess að gerðir voru hóflegir kjarasamningar til langs tíma voru loforð fyrirtækja, ríkis- og sveitarfélaga um að sýna hóf í verðlagningu og markviss stuðningur við þá hópa sem þyngstar byrðar bera af hárri verðbólgu og vöxtum.
Forsendunefnd kjarasamninga tekur til starfa
Verðlagsforsendur samninganna miða við að 12 mánaða verðbólga mælist ekki yfir 4,7% í ágúst 2026. Forsendan telst þó hafa staðist ef verðbólga á 6 mánaða tímabilinu frá mars til ágúst 2026 verður 4,4% eða lægri miðað við árshraða. Samkvæmt mælingu Hagstofunnar mælist verðbólga 5,6% í ágúst og sex mánaða taktur 6%.
Forsendunefnd sem starfar samkvæmt kjarasamningum aðila á árunum 2024–2028 ber að leggja mat á framvindu þeirra þátta í efnahagslífinu sem áhrif geta haft á markmið samningsins, leggja formlegt mat á forsendur kjarasamningsins og eftir atvikum semja um viðbrögð við forsendubresti sem treysta forsendur samningsins og stuðla að því að hann haldi gildi sínu.
Launa- og forsendunefnd skal við ákvörðun sína um viðbragð við frávikum frá samningsmarkmiðum horfa til þróunar hagvísa á samningstímabilinu. Viðbragð á að hafa jákvæð áhrif á framvindu þeirra markmiða sem samningsaðilar hafa sett sér um minni verðbólgu, verðbólguvæntingar, lækkun stýrivaxta, bættan hag launafólks og bætta samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Nefndinni ber að horfa heildstætt á stöðu efnahagsmála.
Náist ekki samkomulag um viðbrögð við forsendubresti skal sá samningsaðili sem vill ekki að samningurinn haldi gildi sínu tilkynna um það fyrir kl. 16:00 þann 8. október 2026 og fellur samningurinn þá úr gildi þann 31. október 2026.
