Atvinnuleysi hefur farið vaxandi síðastliðið ár. Samkvæm árstíðarleiðréttum tölum Hagstofu Íslands voru 13.100 manns án atvinnu nú í maí sem jafngildir 5,6% atvinnuleysi samanborið við 3,2% á sama tíma í fyrra. Einu sýnilegu viðbrögð stjórnvalda fram að þessu eru veikning á atvinnuleysistryggingum sem munu hafa þau áhrif að vinna gegn virkni á vinnumarkaði og koma verst niður á brothættum hópum.
Tölur Vinnumálastofnunar sýna sömu þróun um atvinnuástandið. Skráð atvinnuleysi í maí var 4,2% og voru þá að meðaltali um 8.800 manns á atvinnuleysisskrá í mánuðinum samanborið við 3,7% í maí 2025. Munurinn á tölum Hagstofu og Vinnumálastofnunar skýrist meðal annars af því að vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar nær einnig til fólks sem er í atvinnuleit en ekki endilega skráð hjá Vinnumálastofnun.
Sérstaka athygli vekur aukið atvinnuleysi meðal ungs fólks. Á fyrsta ársfjórðungi 2026 mældist atvinnuleysi 18,0% í aldurshópnum 16–24 ára, samanborið við 12,2% á sama tíma árið áður. Samkvæmt nýjustu tölum úr vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar var árstíðarleiðrétt atvinnuleysi 13% í yngsta aldurshópnum, 16-24 ára sem er veruleg aukning frá árinu áður þegar tæplega 5% fólks í þessum aldurshópi voru án atvinnu. Til að setja þetta í samhengi þá jafngilda þessar tölur því að tæp 5.00 ungmenni hafi verið án atvinnu nú í maí samanborið við tæplega 2.000 í maí í fyrra. Rétt er að taka fram að ungu fólki í atvinnuleit fjölgar að jafnaði á vorin þegar skólahaldi lýkur á vorin en tölurnar gefa hins vegar skýra mynd af versnandi stöðu á vinnumarkaði sem kemur illa niður á ungu fólki.
Langtímaatvinnulausum fjölgar
Langímaatvinnuleysi er sérstakt áhyggjuefni en stjórnvöld hafa lýst því yfir að þau telji það sérstakt viðfangsefni að fækka þeim sem eru án atvinnu til lengri tíma. Í maí höfðu um 3.950 manns verið á atvinnuleysisskrá hjá Vinnumálastofnun í sex mánuði eða lengur og hefur fjölgað í þeim hópi um 13% eða 450 manns frá sama tíma árið áður. Um 44% atvinnuleitenda hafa því verið án atvinnu lengur en í sex mánuði og þar af um 19% lengur en í eitt ár, eða um 1.700 manns.
Atvinnuástandið er nokkuð ólíkt eftir landssvæðum. Hlutfallslega flestir eru á atvinnuleysisskrá á Suðurnesjum eða 6,5% mannaflans. Á Höfuðborgarsvæðinu var skráð atvinnuleysi 4,6% í maí og á Suðurlandi 3,5% en í öðrum landshlutum var atvinnuleysi minna eða á bilinu 1,5% – 2,7%, minnst á Norðurlandi vestra.
Í þessu samhengi vekur sérstaka athygli að Vinnumálastofnun tilkynnti á dögunum að sérstöku átaki vegna atvinnuástandsins á Suðurnesjum sé nú lokið í ljósi þess að atvinnuleysi sé komið niður undir 6,5% og forsendur fyrir sérstöku átaki á svæðinu því ekki lengur fyrir hendi samkvæmt gildandi reglugerð. Atvinnuleysi á Suðurnesjum hefur lengi verið það hæsta á landinu og hefur nú frá því á síðari hluta árs 2024 verið um eða yfir 7% að undanskildum vor og sumarmánuðunum í fyrra þar sem heldur dró úr og atvinnuleysi á svæðinu fór niður í um 5,5%. Það verður því að teljast nokkuð áhyggjuefni að stjórnvöld telji ekki ástæður til sérstakra aðgerða eða frekari stuðnings við þessar aðstæður.
Veiking atvinnuleysistrygginga
Í ástandi þar sem atvinnuleysi fer vaxandi og horfur til næstu mánaða eru versnandi hefur eina sýnilega svar ríkisstjórnarinnar verið að veikja atvinnuleysistryggingakerfið og draga úr afkomuöryggi launafólks. Á nýafstöðnu þingi voru samþykktar breytingar á atvinnuleysistryggingum í fullkominni andstöðu og samráðsleysi við verkalýðshreyfinguna. Með breytingunum er bótatímabil atvinnuleysistrygginga stytta úr 30 mánuðum í 24 mánuði og ávinnslutími lengdur úr þremur mánuðum í sjö. Alþýðusambandið hefur gagnrýnt breytingarnar harkalega og bent á að þær séu illa ígrundaðar og að baki þeim liggi engar greiningar sem rökstyðja markmið um auka virkni og minna langtímaatvinnuleysi.
Veikari atvinnuleysistryggingar munu einar og sér ekki duga til að draga úr atvinnuleysi heldur þvert á móti vinna gegn virkni á vinnumarkaði og auka líkurnar á því að brothættir hópar falli brott af vinnumarkaði. Hafi stjórnvöld raunverulega áhyggjur af stöðunni og vilji bæta hana þá ættu þau að viðhafa markvisst og uppbyggilegt samráð við verkalýðshreyfinguna um leiðir til þess að bæta atvinnuleysistryggingakerfið og nútímavæða það í ljósi nýrra áskorana á vinnumarkaði. Í því felst að beita virkum vinnumarkaðsaðgerðum m.a. með því að styðja fólk til endurmenntunar og þjálfunar á nýrri færni, auka vinnumiðlun og ráðgjöf og beita ráðningarstyrkjum í meira mæli til að styðja tímabundið við atvinnuþátttöku þeirra sem fá síður tækifæri til að komast í starf.
Afar takmarkaðar upplýsingar eru birtar hjá Vinnumálastofnun um nýtingu vinnumarkaðsaðgerða, í hverju þær felast, hverjum þær bjóðast og hvernig þátttaka er í þeim. Engar slíkar greiningar lágu heldur fyrir í aðdraganda breytinga á lögum um atvinnuleysistryggingar um innihald, gæði, árangur eða þátttöku ólíkra hópa í vinnumarkaðsaðgerðum. Samkvæmt þeim tölum sem birtar eru um þátttöku í vinnumarkaðsúrræðum Vinnumálastofnunar voru 307 einstaklingar á ráðningarstyrk nú í maí en þeir voru 268 á sama tíma í fyrra. Hlutfall atvinnuleitenda sem verið hafa án atvinnu lengur en 6 mánuði og fá ráðningastyrk hefur samkvæmt því haldist óbreytt á milli ára en frekari tölfræði um úrræði og þjónustu við atvinnuleitendur liggja ekki fyrir.
ASÍ hefur margoft bent á að framlög til virkra vinnumarkaðsaðgerða hér á landi hafa verið með þeim lægstu sem um getur í alþjóðlegum samanburði. Þrátt fyrir yfirlýsingar ráðamanna um mikilvægi þess að auka áherslu á virkni og vinnumarkaðsaðgerðir í tengslum við skerðingu atvinnuleysistrygginga er ekki að sjá í áætlunum að áform séu uppi um aukin framlög til málaflokksins á komandi árum og óljóst hvað eigi að felast í þessum aðgerðum. Verði raunin sú að eina aðgerð stjórnvalda í vaxandi atvinnuleysi sé að beita niðurskurði í atvinnuleysistryggingakerfinu munu langtímaafleiðingar þess birtast okkur í minni atvinnuþátttöku, meira brottfalli af vinnumarkaði, fjölgun fólks sem þarf að reiða sig önnur opinber stuðningskerfi og þar með aukinni misskiptingu og fátækt. Við það verður ekki unað.
